Luka beku atau frostbite ialah kecederaan yang berlaku apabila kulit dan tisu di bawahnya membeku akibat pendedahan kepada suhu yang sangat sejuk.
Walaupun keadaan ini jarang berlaku di Malaysia, rakyat Malaysia yang melancong ke negara bersalji, mendaki gunung pada altitud tinggi atau bekerja di kawasan beriklim sejuk masih berisiko mengalaminya.
Sekiranya tidak dirawat dengan segera, luka beku boleh menyebabkan kerosakan tisu kekal, jangkitan dan dalam kes yang teruk, kehilangan jari tangan, jari kaki atau anggota badan yang terjejas.
Berikut merupakan panduan lengkap mengenai luka beku, termasuk simptom, langkah pertolongan cemas dan rawatan yang biasanya diberikan di hospital.
Apakah itu Luka Beku (Frostbite)?
Luka beku ialah kecederaan yang berlaku apabila suhu sejuk melampau menyebabkan air di dalam sel kulit dan tisu membeku. Pembentukan kristal ais di dalam tisu boleh merosakkan sel, saluran darah dan saraf.
Sebagai tindak balas kepada suhu sejuk, saluran darah akan mengecut (vasokonstriksi) bagi mengurangkan kehilangan haba daripada badan.
Jika pendedahan berterusan, bekalan darah ke kawasan tersebut menjadi semakin berkurangan sehingga tisu mula rosak.
Bahagian badan yang paling kerap terjejas ialah:
- Jari tangan
- Jari kaki
- Hidung
- Telinga
- Pipi
- Dagu
Siapa yang Berisiko Mengalami Frostbite?
Antara individu yang lebih berisiko termasuk:
- Pelancong ke negara bersalji
- Pendaki gunung
- Pemain sukan musim sejuk
- Individu yang bekerja di kawasan sejuk
- Mereka yang terperangkap dalam cuaca sejuk tanpa perlindungan mencukupi
- Warga emas
- Kanak-kanak
- Individu yang mengalami diabetes atau penyakit saluran darah
- Perokok kerana aliran darah ke hujung anggota badan menjadi lebih lemah
Risiko juga meningkat sekiranya pakaian menjadi basah akibat hujan atau salji kerana badan kehilangan haba dengan lebih cepat.
Simptom-simptom Luka Beku
Tanda dan simptom-simptom luka beku bergantung kepada tahap kecederaan.
Peringkat awal
Pada peringkat awal, seseorang mungkin mengalami:
- Kulit menjadi sangat sejuk
- Rasa kebas
- Kesemutan atau rasa mencucuk
- Kulit kelihatan pucat atau kemerahan
- Sukar menggerakkan jari
Keadaan ini kadangkala didahului oleh frostnip, iaitu kecederaan akibat sejuk yang lebih ringan dan tidak menyebabkan kerosakan tisu kekal.
Peringkat sederhana
Apabila kecederaan menjadi lebih serius:
- Kulit menjadi putih, kekuningan atau kebiruan
- Kulit terasa keras atau berlilin
- Kebas semakin teruk
- Kawasan terjejas kehilangan rasa sakit
Peringkat teruk
Selepas dipanaskan semula, seseorang mungkin mengalami:
- Lepuh yang dipenuhi cecair
- Lepuh berdarah
- Bengkak yang ketara
- Kulit bertukar hitam akibat kematian tisu (nekrosis)
- Kesakitan yang sangat kuat ketika proses pemanasan semula
Apakah yang Perlu Dilakukan Sebagai Pertolongan Cemas?
Rawatan awal yang betul boleh membantu mengurangkan kerosakan tisu.
1. Segera Berpindah ke Tempat yang Lebih Panas
Perkara pertama yang perlu dilakukan ialah membawa mangsa ke kawasan yang terlindung daripada angin, salji atau suhu sejuk.
Jika pakaian basah, tukarkan kepada pakaian yang kering dan hangat secepat mungkin.
2. Jangan Gosok Kawasan yang Mengalami Frostbite
Ramai orang beranggapan menggosok kulit boleh memanaskannya semula.
Sebenarnya, tindakan ini boleh menyebabkan kerosakan tisu menjadi lebih teruk kerana kristal ais di dalam tisu boleh mencederakan sel dengan lebih banyak.
Elakkan juga mengurut kawasan tersebut.
3. Jangan Gunakan Haba Secara Langsung
Jangan letakkan kawasan yang terjejas berhampiran:
- Api
- Pemanas elektrik
- Air yang terlalu panas
- Pad pemanas
Kulit yang kebas mudah melecur tanpa disedari.
4. Panaskan Semula Menggunakan Air Suam
Jika tiada risiko kawasan tersebut akan membeku semula, rendam bahagian yang terjejas di dalam air suam bersuhu sekitar 37°C hingga 39°C selama kira-kira 15 hingga 30 minit.
Teruskan sehingga warna kulit kembali kemerahan dan tisu menjadi lembut.
Proses ini mungkin menyebabkan kesakitan yang agak kuat, tetapi ia merupakan tanda bahawa aliran darah sedang kembali.
5. Elakkan Berjalan Jika Kaki Mengalami Luka Beku (Frostbite)
Sekiranya jari kaki atau tapak kaki mengalami luka beku, elakkan berjalan kecuali benar-benar perlu kerana tekanan pada tisu yang rosak boleh memburukkan kecederaan.
6. Dapatkan Rawatan Perubatan dengan Segera
Semua kes luka beku (frostbite) sederhana dan teruk perlu dinilai oleh doktor walaupun simptom kelihatan semakin baik.
Rawatan awal boleh mengurangkan risiko kehilangan anggota badan.
Apa yang Tidak Boleh Dilakukan?
Beberapa perkara berikut perlu dielakkan:
- Jangan pecahkan lepuh.
- Jangan menggosok dengan salji.
- Jangan menggunakan pengering rambut atau api.
- Jangan minum alkohol untuk “memanaskan badan”.
- Jangan merokok kerana nikotin mengurangkan aliran darah.
- Jangan panaskan semula kawasan tersebut jika terdapat kemungkinan ia akan membeku semula.
Pembekuan berulang selepas proses pemanasan boleh menyebabkan kerosakan tisu menjadi lebih serius.
Bagaimanakah Doktor Merawat Frostbite?
Rawatan bergantung kepada tahap kecederaan.
Penilaian awal
Doktor akan memeriksa:
- Tahap kecederaan
- Warna kulit
- Kehadiran lepuh
- Aliran darah
- Tahap kesakitan
- Fungsi saraf
Dalam sesetengah keadaan, ujian pengimejan seperti imbasan tulang atau MRI mungkin diperlukan bagi menilai kerosakan tisu.
Rawatan di hospital
Rawatan mungkin merangkumi:
- Pemanasan semula menggunakan air suam yang terkawal
- Ubat tahan sakit kerana proses ini boleh menjadi sangat menyakitkan
- Penjagaan luka dan pembalut steril
- Suntikan tetanus jika diperlukan
- Antibiotik sekiranya terdapat jangkitan
- Ubat untuk meningkatkan aliran darah dalam kes tertentu
- Rawatan trombolitik pada pesakit terpilih bagi mengurangkan risiko amputasi jika diberikan dalam tempoh yang sesuai
Doktor juga akan memantau perkembangan tisu selama beberapa minggu kerana sempadan antara tisu yang masih hidup dan yang telah mati mungkin hanya menjadi jelas selepas beberapa ketika.
Apakah Komplikasi Luka Beku?
Sekiranya kecederaan teruk, komplikasi yang boleh berlaku termasuk:
- Jangkitan kulit
- Kematian tisu
- Gangren
- Kerosakan saraf kekal
- Hilang deria sentuhan
- Sensitif terhadap cuaca sejuk sepanjang hayat
- Kekakuan sendi
- Keperluan menjalani amputasi
Walaupun luka telah sembuh, sesetengah individu masih mengalami kesakitan kronik atau rasa mencucuk apabila terdedah kepada cuaca sejuk.
Bagaimanakah Cara Mencegah Luka Beku?
Langkah pencegahan adalah sangat penting terutama bagi mereka yang melancong ke kawasan bersuhu rendah.
Antaranya:
- Pakai pakaian berlapis-lapis.
- Gunakan sarung tangan, topi dan stoking yang tebal.
- Pastikan pakaian sentiasa kering.
- Hadkan masa berada di luar ketika suhu terlalu rendah.
- Ambil makanan dan minuman yang mencukupi bagi mengekalkan tenaga badan.
- Elakkan alkohol kerana ia meningkatkan kehilangan haba badan.
- Berhenti merokok untuk mengekalkan aliran darah yang baik.
- Periksa jari tangan, kaki dan muka secara berkala sekiranya berada di kawasan bersalji.
Bilakah Perlu Mendapatkan Rawatan Kecemasan?
Dapatkan rawatan perubatan dengan segera jika seseorang mengalami:
- Kulit menjadi putih, kelabu atau hitam
- Kebas yang tidak hilang
- Lepuh selepas dipanaskan
- Kesakitan yang sangat teruk
- Sukar menggerakkan jari
- Tanda hipotermia seperti menggigil yang teruk, mengantuk, kekeliruan atau tidak sedarkan diri
Luka beku sering berlaku bersama hipotermia, iaitu keadaan apabila suhu badan turun ke paras berbahaya.
Kedua-dua keadaan ini merupakan kecemasan perubatan yang memerlukan rawatan segera.
Kesimpulan
Luka beku merupakan kecederaan serius akibat pendedahan kepada suhu yang sangat sejuk. Walaupun jarang berlaku di Malaysia, rakyat Malaysia yang melancong ke negara beriklim sejuk atau menyertai aktiviti musim sejuk perlu mengetahui tanda-tandanya serta langkah pertolongan cemas yang betul.
Prinsip utama pertolongan cemas ialah membawa mangsa ke tempat yang lebih panas, mengelakkan menggosok kawasan yang terjejas, memanaskan semula menggunakan air suam yang sesuai dan mendapatkan rawatan perubatan secepat mungkin.
Dengan tindakan yang pantas dan tepat, risiko komplikasi seperti kerosakan tisu kekal atau amputasi dapat dikurangkan.
Rujukan
- Walton, D.M. (n.d). Frostbite. American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS)
- Mayo Clinic Staff.(2024). Frostbite – Symptoms and causes. MayoClinic
- McIntosh, S. E. (2024). Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Frostbite: 2024 Update. Wilderness & environmental medicine.
