Diabetes: Panduan Lengkap Mengenai Simptom, Punca, Rawatan dan Pencegahan

Pengenalan

Diabetes merupakan salah satu penyakit kronik yang paling banyak dihidapi di seluruh dunia, termasuk di Malaysia.

Penyakit ini berlaku apabila paras glukosa (gula) dalam darah menjadi terlalu tinggi akibat masalah penghasilan atau penggunaan hormon insulin.

Tanpa kawalan yang baik, diabetes boleh meningkatkan risiko pelbagai komplikasi serius seperti penyakit jantung, strok, kerosakan buah pinggang, gangguan penglihatan dan kerosakan saraf.

Mengapa Diabetes Menjadi Masalah Kesihatan Utama di Malaysia?

Diabetes merupakan antara penyakit tidak berjangkit (Non-Communicable Disease, NCD) yang paling membimbangkan di Malaysia.

Peningkatan jumlah pesakit setiap tahun berkait rapat dengan perubahan gaya hidup moden seperti:

• Pemakanan tinggi gula, lemak dan kalori.
• Kurang aktiviti fizikal.
• Peningkatan kadar obesiti.
• Tekanan hidup dan kurang tidur.
• Peningkatan populasi warga emas.

Ramai individu juga tidak menyedari mereka menghidap diabetes kerana penyakit ini sering tidak menunjukkan gejala pada peringkat awal.

Akibatnya, ramai hanya mendapatkan rawatan apabila komplikasi seperti penyakit jantung, kegagalan buah pinggang atau masalah penglihatan telah berlaku.

Diabetes turut memberi beban besar kepada sistem penjagaan kesihatan negara melalui peningkatan kos rawatan, kemasukan ke hospital dan kehilangan produktiviti akibat komplikasi jangka panjang.

Statistik Diabetes di Malaysia dan Dunia

Diabetes kini menjadi antara cabaran kesihatan terbesar di seluruh dunia. Menurut International Diabetes Federation (IDF) Diabetes Atlas Edisi ke-11, dianggarkan 589 juta orang dewasa berumur 20 hingga 79 tahun hidup dengan diabetes pada tahun 2024.

Jumlah ini dijangka terus meningkat pada dekad akan datang jika langkah pencegahan tidak diperkukuhkan.

Selain itu, kira-kira 252 juta orang tidak mengetahui bahawa mereka menghidap diabetes, menyebabkan rawatan sering bermula apabila komplikasi telah berlaku.

Di Malaysia, diabetes juga menunjukkan trend yang membimbangkan. Anggaran IDF menunjukkan sekitar 21.1% orang dewasa di Malaysia menghidap diabetes, bersamaan hampir 4.75 juta individu, menjadikan Malaysia antara negara dengan prevalens diabetes yang tinggi di rantau Asia Pasifik.

Data National Health and Morbidity Survey (NHMS) 2023 pula melaporkan bahawa 15.6% rakyat Malaysia berumur 18 tahun ke atas menghidap diabetes, dan sebahagian besar daripada mereka tidak menyedari keadaan tersebut.

Statistik ini menunjukkan bahawa diabetes bukan lagi masalah individu, tetapi merupakan isu kesihatan awam yang memerlukan perhatian serius daripada masyarakat, penyedia perkhidmatan kesihatan dan pembuat dasar.

Apa Itu Diabetes?

Definisi Diabetes

Diabetes mellitus atau lebih dikenali sebagai diabetes atau penyakit kencing manis ialah penyakit kronik yang berlaku apabila paras glukosa (gula) dalam darah menjadi terlalu tinggi.

Glukosa merupakan sumber tenaga utama bagi tubuh dan diperoleh daripada makanan yang mengandungi karbohidrat seperti nasi, roti, mi, buah-buahan dan susu.

Selepas makanan dicerna, glukosa akan diserap ke dalam aliran darah untuk dihantar ke seluruh badan.

Walau bagaimanapun, glukosa tidak boleh memasuki sel-sel badan dengan sendiri. Proses ini memerlukan bantuan hormon yang dikenali sebagai insulin, yang dihasilkan oleh pankreas.

Insulin bertindak seperti “kunci” yang membuka pintu sel supaya glukosa dapat masuk dan digunakan sebagai tenaga.

Selain itu, insulin juga membantu menyimpan lebihan glukosa di dalam hati dan otot sebagai glikogen untuk digunakan apabila badan memerlukan tenaga pada masa akan datang.

Bagaimana Badan Mengawal Paras Gula Darah?

Dalam keadaan normal, badan mempunyai sistem yang sangat cekap untuk mengekalkan paras gula darah dalam julat yang sihat.

Selepas seseorang makan, paras glukosa dalam darah akan meningkat. Peningkatan ini merangsang pankreas untuk menghasilkan insulin.

Insulin kemudian membantu glukosa memasuki sel-sel badan seperti sel otot, hati dan tisu lemak.

Apabila glukosa telah digunakan atau disimpan, paras gula darah akan kembali ke tahap normal.

Pada ketika ini, pankreas menghasilkan hormon lain yang dipanggil glukagon, yang merangsang hati untuk melepaskan glukosa yang telah disimpan.

Mekanisme ini memastikan badan sentiasa mempunyai bekalan tenaga yang mencukupi, walaupun ketika tidak makan.

Sebaliknya, apabila seseorang berpuasa atau tidak makan dalam tempoh yang lama, paras gula darah akan menurun.

Fungsi Hormon Insulin

Insulin memainkan peranan yang sangat penting dalam metabolisme badan. Antara fungsi utamanya ialah:

• Membantu glukosa daripada darah memasuki sel untuk dijadikan sumber tenaga.
• Mengurangkan paras glukosa dalam darah selepas makan.
• Menyimpan lebihan glukosa di dalam hati dan otot dalam bentuk glikogen.
• Menghalang hati daripada menghasilkan glukosa secara berlebihan.
• Membantu metabolisme lemak dan protein supaya badan dapat berfungsi dengan normal.

Tanpa insulin yang mencukupi, glukosa akan terus berada di dalam aliran darah dan tidak dapat dimanfaatkan oleh sel-sel badan.

Walaupun paras gula dalam darah tinggi, sel sebenarnya mengalami kekurangan tenaga kerana tidak dapat menggunakan glukosa tersebut.

Apa Berlaku Apabila Insulin Tidak Mencukupi atau Tidak Berfungsi dengan Baik?

Diabetes berlaku apabila badan tidak menghasilkan insulin yang mencukupi atau apabila sel-sel badan tidak lagi memberikan tindak balas yang baik terhadap insulin.

Keadaan ini dikenali sebagai rintangan insulin (insulin resistance).

Apabila insulin tidak mencukupi atau tidak berfungsi dengan berkesan:

• Glukosa tidak dapat memasuki sel dengan baik.
• Paras gula dalam darah meningkat (hiperglisemia).
• Sel-sel badan kekurangan tenaga walaupun terdapat banyak glukosa dalam darah.
• Badan mula memecahkan lemak dan otot sebagai sumber tenaga alternatif.
• Buah pinggang berusaha menyingkirkan lebihan gula melalui air kencing, menyebabkan seseorang kerap membuang air kecil dan mudah berasa dahaga.

Jika paras gula darah kekal tinggi untuk tempoh yang lama tanpa rawatan, ia boleh merosakkan saluran darah dan saraf di seluruh badan.

Lama-kelamaan, keadaan ini meningkatkan risiko komplikasi serius seperti penyakit jantung, strok, kegagalan buah pinggang, kerosakan saraf (neuropati), masalah penglihatan akibat retinopati diabetes serta luka pada kaki yang sukar sembuh.

Oleh sebab itu, diabetes bukan sekadar masalah “gula tinggi”, tetapi merupakan penyakit kronik yang boleh menjejaskan hampir setiap organ dalam badan jika tidak dikawal dengan baik.

Diagnosis awal, pemantauan berkala dan kawalan paras gula darah yang optimum amat penting untuk mengurangkan risiko komplikasi serta membantu pesakit menjalani kehidupan yang lebih sihat dan berkualiti.

Bagaimana Diabetes Berlaku?

Untuk memahami bagaimana diabetes berlaku, penting untuk mengetahui bagaimana badan memproses makanan dan mengawal paras gula dalam darah.

Dalam keadaan normal, badan mempunyai sistem yang cekap untuk memastikan glukosa digunakan sebagai sumber tenaga oleh setiap sel.

Diabetes berlaku apabila sistem ini terganggu, menyebabkan glukosa terkumpul di dalam darah dan paras gula darah meningkat.

Proses Metabolisme Glukosa

Setiap kali kita makan makanan yang mengandungi karbohidrat seperti nasi, roti, mi, kentang, buah-buahan atau minuman manis, sistem pencernaan akan memecahkan karbohidrat tersebut kepada glukosa. Glukosa kemudiannya diserap melalui usus kecil ke dalam aliran darah.

Peningkatan paras glukosa dalam darah akan memberi isyarat kepada pankreas untuk menghasilkan hormon insulin.

Insulin membantu mengawal jumlah glukosa dalam darah dengan memastikan glukosa dapat memasuki sel-sel badan untuk digunakan sebagai tenaga.

Sel-sel badan memerlukan tenaga untuk menjalankan pelbagai fungsi penting seperti pergerakan otot, pengecutan jantung, penghantaran impuls saraf, pertumbuhan tisu dan pelbagai proses metabolik yang berlaku setiap saat.

Sekiranya glukosa tidak digunakan sepenuhnya, lebihan glukosa akan disimpan di dalam hati dan otot dalam bentuk glikogen.

Apabila simpanan glikogen telah penuh, lebihan tenaga akan ditukarkan kepada lemak untuk digunakan pada masa hadapan.

Peranan Pankreas

Pankreas ialah organ yang terletak di belakang perut dan memainkan peranan penting dalam sistem pencernaan serta kawalan gula darah.

Organ ini mempunyai kelompok sel khas yang dipanggil pulau-pulau Langerhans (Islets of Langerhans). Di dalam kelompok ini terdapat sel beta, yang bertanggungjawab menghasilkan insulin.

Apabila paras glukosa dalam darah meningkat selepas makan, sel beta akan mengesan perubahan tersebut dan merembeskan insulin ke dalam aliran darah.

Jumlah insulin yang dihasilkan akan disesuaikan mengikut keperluan badan supaya paras gula darah kekal dalam julat normal.

Selain menghasilkan insulin, pankreas juga menghasilkan hormon glukagon melalui sel alfa.

Glukagon berfungsi meningkatkan paras gula darah apabila seseorang berpuasa atau tidak makan dalam tempoh yang lama dengan merangsang hati melepaskan glukosa yang telah disimpan.

Kedua-dua hormon ini bekerjasama bagi memastikan paras gula darah sentiasa seimbang.

Hubungan Antara Insulin dan Glukosa

Insulin dan glukosa mempunyai hubungan yang sangat rapat dalam memastikan badan mendapat bekalan tenaga yang mencukupi.

Insulin sering diibaratkan sebagai “kunci” yang membuka pintu sel supaya glukosa daripada darah dapat memasuki sel.

Setelah berada di dalam sel, glukosa akan ditukarkan kepada tenaga melalui proses metabolisme untuk menyokong pelbagai fungsi badan.

Apabila sistem ini berfungsi dengan baik:

• Paras glukosa dalam darah meningkat selepas makan.
• Pankreas menghasilkan insulin.
• Insulin membantu glukosa memasuki sel.
• Paras gula darah kembali ke tahap normal.

Namun, diabetes berlaku apabila salah satu atau kedua-dua keadaan berikut berlaku:

• Pankreas tidak menghasilkan insulin yang mencukupi, seperti yang berlaku dalam diabetes jenis 1.
• Sel-sel badan tidak memberikan tindak balas yang baik terhadap insulin (rintangan insulin), menyebabkan glukosa sukar memasuki sel. Lama-kelamaan, pankreas juga mungkin tidak lagi mampu menghasilkan insulin yang mencukupi, seperti dalam diabetes jenis 2.

Apabila glukosa gagal memasuki sel, ia akan terus berada di dalam aliran darah. Akibatnya, paras gula darah menjadi tinggi (hiperglisemia) walaupun sel-sel badan sebenarnya kekurangan tenaga.

Bagi mendapatkan tenaga, badan mula memecahkan simpanan lemak dan protein. Dalam diabetes yang tidak terkawal, proses ini boleh menyebabkan penurunan berat badan, keletihan dan pembentukan bahan kimia yang dikenali sebagai keton, yang boleh membawa kepada komplikasi serius seperti ketoasidosis diabetik (Diabetic Ketoacidosis, DKA), terutamanya dalam diabetes jenis 1.

Pada masa yang sama, buah pinggang akan cuba menyingkirkan lebihan glukosa melalui air kencing. Inilah sebabnya pesakit diabetes sering mengalami gejala seperti:

• Kerap membuang air kecil.
• Mudah berasa dahaga.
• Cepat lapar walaupun baru makan.
• Keletihan.
• Penurunan berat badan tanpa sebab yang jelas.

Jika keadaan ini berlarutan tanpa rawatan, paras gula darah yang tinggi akan merosakkan saluran darah kecil dan besar di seluruh badan.

Kerosakan ini meningkatkan risiko komplikasi seperti penyakit jantung, strok, kegagalan buah pinggang, kerosakan saraf, masalah penglihatan dan luka pada kaki yang sukar sembuh.

Oleh itu, memahami bagaimana diabetes berlaku membantu kita menyedari kepentingan menjaga berat badan, mengamalkan pemakanan seimbang, kekal aktif secara fizikal dan menjalani pemeriksaan kesihatan secara berkala.

Langkah-langkah ini bukan sahaja membantu mencegah diabetes, malah dapat mengawal penyakit ini dengan lebih berkesan sekiranya telah didiagnosis.

Mengapa Pemeriksaan Gula Darah Penting?

Pemeriksaan gula darah secara berkala membolehkan diabetes dan prediabetes dikesan lebih awal, sebelum komplikasi serius berlaku.

Ramai individu tidak mengalami sebarang gejala pada peringkat awal, menyebabkan penyakit ini sering tidak disedari.

Bagi pesakit diabetes, pemantauan berkala membantu doktor menilai sama ada rawatan, pemakanan dan gaya hidup yang diamalkan berjaya mengawal paras gula darah.

Kawalan gula darah yang baik dapat mengurangkan risiko komplikasi jangka panjang seperti penyakit jantung, strok, kerosakan buah pinggang, kerosakan saraf dan masalah penglihatan.

Individu yang mempunyai faktor risiko seperti obesiti, sejarah keluarga diabetes, tekanan darah tinggi, kolesterol tinggi, diabetes semasa hamil atau kurang aktif secara fizikal digalakkan menjalani pemeriksaan gula darah secara berkala.

Pengesanan awal membolehkan perubahan gaya hidup dan rawatan dimulakan lebih cepat, sekali gus meningkatkan peluang untuk mengawal diabetes dengan berkesan.

Jenis-Jenis Diabetes

Diabetes bukanlah satu penyakit yang mempunyai punca dan rawatan yang sama bagi setiap pesakit.

Secara umumnya, diabetes boleh dibahagikan kepada beberapa jenis utama iaitu diabetes jenis 1, diabetes jenis 2, diabetes gestasi dan prediabetes.

Setiap jenis mempunyai mekanisme penyakit, faktor risiko dan pendekatan rawatan yang berbeza.

Memahami perbezaan antara jenis-jenis diabetes adalah penting supaya diagnosis dapat dibuat dengan tepat dan rawatan yang sesuai dapat diberikan.

Diabetes Jenis 1

Diabetes jenis 1 ialah penyakit autoimun yang berlaku apabila sistem imun badan tersilap menyerang dan memusnahkan sel beta di pankreas, iaitu sel yang menghasilkan hormon insulin.

Akibatnya, badan menghasilkan sangat sedikit atau langsung tidak menghasilkan insulin.

Tanpa insulin, glukosa tidak dapat memasuki sel untuk dijadikan tenaga dan akan terkumpul di dalam darah.

Oleh sebab itu, individu dengan diabetes jenis 1 memerlukan rawatan insulin sepanjang hayat.

Diabetes jenis 1 biasanya bermula pada zaman kanak-kanak, remaja atau belia, namun ia juga boleh berlaku pada mana-mana peringkat umur.

Punca

Punca sebenar diabetes jenis 1 masih belum diketahui sepenuhnya. Walau bagaimanapun, penyelidik percaya penyakit ini berlaku akibat gabungan faktor genetik dan faktor persekitaran yang mencetuskan tindak balas autoimun.

Antara faktor yang dipercayai terlibat ialah:

• Kecenderungan genetik.
• Jangkitan virus tertentu yang mencetuskan tindak balas sistem imun.
• Faktor persekitaran yang masih sedang dikaji.

Diabetes jenis 1 bukan disebabkan oleh pengambilan gula yang berlebihan atau gaya hidup tidak sihat.

Faktor Risiko

Walaupun sesiapa sahaja boleh menghidap diabetes jenis 1, risiko lebih tinggi dalam kalangan individu yang mempunyai:

• Ahli keluarga terdekat yang menghidap diabetes jenis 1.
• Gen tertentu yang meningkatkan kecenderungan penyakit autoimun.
• Sejarah penyakit autoimun lain seperti penyakit tiroid autoimun atau penyakit seliak (celiac disease).

Diabetes Jenis 2

Diabetes jenis 2 merupakan bentuk diabetes yang paling lazim dan merangkumi kira-kira 90–95% daripada semua kes diabetes.

Penyakit ini berlaku apabila badan menjadi rintang terhadap insulin (insulin resistance) dan pankreas tidak lagi mampu menghasilkan insulin yang mencukupi untuk mengekalkan paras gula darah yang normal.

Diabetes jenis 2 biasanya berkembang secara perlahan selama bertahun-tahun dan ramai pesakit tidak menyedari mereka menghidap penyakit ini sehingga komplikasi mula berlaku.

Penyebab

Pada peringkat awal, pankreas masih menghasilkan insulin, tetapi sel-sel badan tidak bertindak balas dengan baik terhadap hormon tersebut. Keadaan ini dikenali sebagai rintangan insulin.

Bagi mengatasi masalah ini, pankreas akan menghasilkan lebih banyak insulin. Namun lama-kelamaan, sel beta menjadi semakin lemah dan penghasilan insulin berkurangan, menyebabkan paras gula darah meningkat.

Faktor Risiko

Beberapa faktor meningkatkan risiko diabetes jenis 2 iaitu:

• Obesiti
• Kurang bersenam
• Umur
• Genetik

Faktor Risiko Lain

Selain faktor di atas, risiko turut meningkat sekiranya seseorang mempunyai:

• Prediabetes.
• Tekanan darah tinggi.
• Paras kolesterol yang tidak normal.
• Sindrom ovari polisistik (PCOS).
• Diabetes gestasi semasa kehamilan.
• Gaya hidup sedentari.
• Pemakanan tinggi kalori dan rendah serat.

Diabetes jenis 2 sering dapat dicegah atau ditangguhkan melalui perubahan gaya hidup yang sihat.

Diabetes Gestasi

Diabetes gestasi ialah diabetes yang pertama kali dikesan semasa kehamilan pada wanita yang sebelum ini tidak menghidap diabetes.

Semasa hamil, plasenta menghasilkan pelbagai hormon yang membantu perkembangan bayi. Walau bagaimanapun, hormon-hormon ini juga boleh menyebabkan badan ibu menjadi kurang sensitif terhadap insulin.

Jika pankreas gagal menghasilkan insulin tambahan yang mencukupi, paras gula darah akan meningkat dan diabetes gestasi berlaku.

Risiko kepada Ibu

Jika tidak dikawal dengan baik, diabetes gestasi boleh meningkatkan risiko:

• Tekanan darah tinggi semasa hamil.
• Preeklampsia.
• Kelahiran secara pembedahan (Caesarean).
• Kelahiran pramatang.
• Menghidap diabetes jenis 2 pada masa hadapan.

Risiko kepada Bayi

Paras gula darah ibu yang tinggi boleh memberi kesan kepada bayi, antaranya:

• Bayi bersaiz besar (macrosomia).
• Sukar dilahirkan secara normal.
• Paras gula darah rendah selepas lahir (hipoglisemia neonatal).
• Masalah pernafasan.
• Risiko obesiti dan diabetes jenis 2 apabila dewasa.

Selepas Bersalin

Bagi kebanyakan wanita, diabetes gestasi akan hilang selepas melahirkan bayi kerana perubahan hormon kehamilan telah berakhir.

Namun begitu, mereka masih mempunyai risiko yang lebih tinggi untuk mendapat diabetes jenis 2 pada masa hadapan.

Oleh itu, wanita yang pernah mengalami diabetes gestasi disarankan menjalani ujian gula darah selepas bersalin dan meneruskan pemeriksaan berkala serta mengamalkan gaya hidup sihat bagi mengurangkan risiko tersebut.

Pradiabetes

Pradiabetes ialah keadaan apabila paras gula darah lebih tinggi daripada normal tetapi masih belum cukup tinggi untuk didiagnosis sebagai diabetes jenis 2.

Walaupun ramai individu dengan pradiabetes tidak mengalami sebarang gejala, perubahan metabolik telah pun berlaku dan risiko komplikasi kardiovaskular mula meningkat.

Tanpa perubahan gaya hidup, sebahagian besar individu dengan pradiabetes akan mengalami diabetes jenis 2 dalam tempoh beberapa tahun.

Siapa yang Berisiko?

Risiko pradiabetes lebih tinggi dalam kalangan individu yang:

• Berlebihan berat badan atau obes.
• Kurang aktif secara fizikal.
• Berumur 35 tahun ke atas.
• Mempunyai sejarah keluarga diabetes.
• Pernah mengalami diabetes gestasi.
• Menghidap tekanan darah tinggi.
• Mempunyai kolesterol tinggi atau trigliserida tinggi.
• Menghidap sindrom ovari polisistik (PCOS).

Cara Mencegah Diabetes

Berita baiknya, pradiabetes boleh dipulihkan melalui perubahan gaya hidup. Kajian menunjukkan bahawa pengubahsuaian gaya hidup yang konsisten mampu mengurangkan risiko perkembangan kepada diabetes jenis 2 dengan ketara.

Langkah yang disyorkan termasuk:

• Menurunkan berat badan jika berlebihan berat badan.
• Melakukan aktiviti fizikal sekurang-kurangnya 150 minit seminggu.
• Mengamalkan pemakanan yang seimbang dengan lebih banyak sayur-sayuran, buah-buahan, bijirin penuh dan protein tanpa lemak.
• Mengurangkan pengambilan minuman bergula dan makanan ultra-proses.
• Berhenti merokok dan pengambilan alkohol.
• Menjalani pemeriksaan gula darah secara berkala, terutamanya jika mempunyai faktor risiko.

Pengesanan awal dan tindakan segera semasa peringkat pradiabetes memberi peluang terbaik untuk mencegah atau sekurang-kurangnya melambatkan perkembangan kepada diabetes jenis 2, sekali gus mengurangkan risiko komplikasi jangka panjang.

Simptom-simptom Diabetes

Simptom-simptom diabetes boleh berbeza antara individu bergantung kepada jenis diabetes, tahap peningkatan gula darah dan tempoh seseorang mengalami penyakit tersebut.

Pada peringkat awal, diabetes sering tidak menunjukkan tanda yang jelas, terutamanya diabetes jenis 2 yang berkembang secara perlahan.

Oleh sebab itu, ramai individu tidak menyedari mereka menghidap diabetes sehingga menjalani pemeriksaan kesihatan atau apabila komplikasi mula berlaku.

Apabila paras gula darah terlalu tinggi, badan akan mula menunjukkan beberapa perubahan kerana glukosa tidak dapat digunakan dengan baik sebagai sumber tenaga.

Mengenali tanda-tanda awal diabetes membolehkan diagnosis dan rawatan dimulakan lebih cepat, sekali gus mengurangkan risiko komplikasi serius.

Simptom-simptom awal:

• Kerap kencing
• Cepat haus
• Cepat lapar
• Berat badan menurun
• Penglihatan kabur

Simptom-simptom diabetes yang semakin teruk:

• Luka lambat sembuh
• Kebas tangan dan kaki
• Jangkitan kulit
• Keletihan

Bilakah Perlu Berjumpa Doktor?

Seseorang disarankan mendapatkan pemeriksaan doktor jika mengalami simptom yang mungkin berkaitan dengan diabetes, terutama jika beberapa gejala berlaku serentak.

Berjumpalah dengan doktor sekiranya mengalami:

• Kerap membuang air kecil tanpa sebab yang jelas.
• Rasa haus yang berlebihan.
• Cepat lapar walaupun sudah makan.
• Berat badan turun tanpa dirancang.
• Penglihatan kabur.
• Keletihan berpanjangan.
• Luka yang lambat sembuh.
• Kebas atau kesemutan pada tangan dan kaki.
• Jangkitan kulit yang kerap berulang.

Pemeriksaan gula darah amat penting bagi individu yang mempunyai faktor risiko seperti obesiti, sejarah keluarga diabetes, tekanan darah tinggi, kolesterol tinggi atau pernah mengalami diabetes gestasi.

Dapatkan rawatan segera sekiranya mengalami tanda kecemasan seperti:

• Muntah berterusan.
• Sakit perut.
• Pernafasan laju atau sukar bernafas.
• Kekeliruan atau hilang kesedaran.
• Lemah yang teruk.

Keadaan tersebut boleh menunjukkan komplikasi serius seperti ketoasidosis diabetik yang memerlukan rawatan kecemasan.

Pengesanan awal diabetes membolehkan rawatan dimulakan dengan lebih cepat dan membantu mencegah kerosakan jangka panjang pada organ penting seperti jantung, buah pinggang, mata dan saraf.

Bagaimana Diabetes Didiagnosis?

Diagnosis diabetes dilakukan melalui beberapa jenis ujian darah yang bertujuan mengukur paras glukosa dalam badan.

Ujian ini membantu doktor menentukan sama ada seseorang mempunyai diabetes, pradiabetes atau paras gula darah yang normal.

Memandangkan diabetes, terutamanya diabetes jenis 2, boleh berkembang secara perlahan tanpa gejala yang jelas, pemeriksaan gula darah memainkan peranan penting dalam pengesanan awal.

Diagnosis yang tepat membolehkan rawatan dimulakan lebih awal bagi mengawal paras gula darah dan mengurangkan risiko komplikasi seperti penyakit jantung, kerosakan buah pinggang, masalah penglihatan dan kerosakan saraf.

Antara ujian utama yang digunakan untuk mendiagnosis diabetes ialah ujian gula darah puasa, ujian HbA1c, Oral Glucose Tolerance Test (OGTT) dan Random Blood Sugar (RBS).

1. Ujian Gula Darah Puasa (Fasting Blood Glucose Test)

Ujian gula darah puasa ialah salah satu ujian paling biasa digunakan untuk mengesan diabetes.

Ujian ini mengukur paras glukosa dalam darah selepas seseorang berpuasa sekurang-kurangnya 8 jam, biasanya dilakukan pada waktu pagi sebelum sarapan.

Semasa berpuasa, badan tidak menerima bekalan glukosa daripada makanan. Oleh itu, bacaan ini memberikan gambaran tentang keupayaan badan mengawal paras gula darah dalam keadaan rehat.

Prosedur Ujian

Semasa ujian ini:

1. Pesakit diminta berpuasa selama sekurang-kurangnya 8 jam.
2. Sampel darah diambil daripada vena.
3. Paras glukosa darah dianalisis di makmal.

Tafsiran Keputusan

Secara umum, keputusan ujian gula darah puasa ditafsirkan seperti berikut:

Bacaan Gula Darah Puasa	Tafsiran
Kurang daripada 5.6 mmol/L	Normal
5.6 – 6.9 mmol/L	Pradiabetes
7.0 mmol/L atau lebih	Diabetes

Bacaan yang menunjukkan diabetes biasanya perlu disahkan melalui ujian ulangan, terutama jika seseorang tidak mempunyai gejala yang jelas.

Ujian gula darah puasa sering digunakan kerana ia mudah dilakukan, kos lebih rendah dan sesuai sebagai ujian saringan bagi individu yang berisiko.

2. Ujian HbA1c

Ujian Hemoglobin A1c (HbA1c) ialah ujian darah yang mengukur purata paras gula darah seseorang dalam tempoh kira-kira 2 hingga 3 bulan sebelumnya.

Apabila glukosa berada dalam aliran darah, sebahagiannya akan melekat pada hemoglobin, iaitu protein dalam sel darah merah yang membawa oksigen.

Semakin tinggi paras gula darah, semakin tinggi peratusan hemoglobin yang bergabung dengan glukosa.

Berbeza dengan ujian gula darah puasa, ujian HbA1c:

• Tidak memerlukan seseorang berpuasa.
• Boleh dilakukan pada bila-bila masa.
• Memberikan gambaran kawalan gula darah jangka panjang.

Tafsiran Keputusan HbA1c

Bacaan HbA1c	Tafsiran
Kurang daripada 5.7%	Normal
5.7% – 6.4%	Pradiabetes
6.5% atau lebih	Diabetes

Ujian HbA1c sangat berguna untuk:

• Mengesan diabetes yang tidak disedari.
• Memantau keberkesanan rawatan diabetes.
• Menilai sama ada paras gula darah terkawal dalam tempoh beberapa bulan.

Bagi kebanyakan pesakit diabetes, sasaran HbA1c biasanya sekitar kurang daripada 7%, tetapi sasaran sebenar bergantung kepada keadaan individu seperti umur, tempoh menghidap diabetes, risiko gula darah terlalu rendah (hipoglisemia) dan masalah kesihatan lain.

Walau bagaimanapun, keputusan HbA1c mungkin kurang tepat dalam keadaan tertentu seperti anemia tertentu, penyakit darah, kehamilan atau masalah berkaitan sel darah merah.

3. Oral Glucose Tolerance Test (OGTT)

Oral Glucose Tolerance Test (OGTT) ialah ujian yang digunakan untuk melihat bagaimana badan memproses sejumlah glukosa selepas pengambilan larutan gula.

Ujian ini sering digunakan untuk:

• Mendiagnosis diabetes gestasi semasa kehamilan.
• Mengesan gangguan toleransi glukosa.
• Membantu diagnosis diabetes apabila keputusan ujian lain tidak jelas.

Prosedur OGTT

Proses ujian biasanya melibatkan:

1. Pesakit berpuasa selama 8 hingga 12 jam.
2. Sampel darah pertama diambil untuk mengukur paras gula darah puasa.
3. Pesakit diminta minum larutan yang mengandungi jumlah glukosa tertentu.
4. Sampel darah diambil semula selepas tempoh tertentu, biasanya selepas 2 jam.

Ujian ini menunjukkan bagaimana tubuh bertindak balas terhadap peningkatan gula dalam darah.

Tafsiran Keputusan OGTT (2 Jam)

Secara umum:

Bacaan Gula Darah 2 jam Selepas Minuman Glukosa	Tafsiran
Kurang daripada 7.8 mmol/L	Normal
7.8 – 11.0 mmol/L	Pradiabetes
11.1 mmol/L atau lebih	Diabetes

OGTT amat berguna kerana sesetengah individu mungkin mempunyai bacaan gula darah puasa yang normal tetapi menghadapi masalah mengawal gula selepas makan.

4. Random Blood Sugar (RBS)

Random Blood Sugar (RBS) atau ujian gula darah rawak ialah ujian yang mengukur paras glukosa dalam darah pada bila-bila masa tanpa mengambil kira waktu makan terakhir seseorang.

Ujian ini boleh dilakukan apabila seseorang mengalami simptom-simptom diabetes seperti:

• Kerap membuang air kecil.
• Cepat berasa haus.
• Penurunan berat badan tanpa sebab.
• Keletihan berterusan.
• Penglihatan kabur.

Tafsiran Keputusan

Bacaan gula darah rawak:

• 11.1 mmol/L atau lebih bersama simptom-simptom diabetes boleh menunjukkan diabetes.

Walau bagaimanapun, doktor mungkin melakukan ujian tambahan seperti gula darah puasa atau HbA1c untuk mengesahkan diagnosis, terutama jika seseorang tidak mempunyai simptom yang jelas.

Kelebihan ujian RBS ialah ia boleh dilakukan dengan cepat dan tidak memerlukan persediaan berpuasa.

Namun, kerana paras gula darah boleh berubah mengikut masa makan dan aktiviti harian, ujian ini biasanya tidak digunakan sebagai satu-satunya kaedah diagnosis bagi individu tanpa gejala.

Komplikasi Diabetes

Diabetes ialah penyakit kronik yang memerlukan kawalan berterusan kerana paras gula darah yang tidak terkawal boleh menyebabkan pelbagai komplikasi kesihatan.

Apabila paras glukosa dalam darah sentiasa tinggi untuk tempoh yang lama, ia boleh merosakkan saluran darah dan saraf di seluruh badan.

Komplikasi diabetes boleh dibahagikan kepada dua kategori utama, iaitu komplikasi jangka pendek dan komplikasi jangka panjang.

Komplikasi jangka pendek biasanya berlaku akibat perubahan mendadak dalam paras gula darah, manakala komplikasi jangka panjang berlaku akibat kerosakan organ secara beransur-ansur selepas bertahun-tahun menghidap diabetes.

Kawalan gula darah yang baik melalui pemakanan seimbang, aktiviti fizikal, pengambilan ubat mengikut arahan doktor dan pemantauan berkala dapat membantu mengurangkan risiko komplikasi ini.

Komplikasi Jangka Pendek

Komplikasi jangka pendek diabetes berlaku apabila paras gula darah menjadi terlalu rendah atau terlalu tinggi.

Keadaan ini boleh berlaku dengan cepat dan dalam sesetengah kes memerlukan rawatan kecemasan.

1. Hipoglisemia

Hipoglisemia ialah keadaan apabila paras gula darah menjadi terlalu rendah, biasanya kurang daripada 3.9 mmol/L.

Ia sering berlaku dalam kalangan pesakit diabetes yang menggunakan insulin atau ubat tertentu yang merangsang penghasilan insulin.

Hipoglisemia boleh berlaku apabila:

• Mengambil dos insulin atau ubat diabetes yang terlalu tinggi.
• Tidak makan atau lambat mengambil makanan selepas menggunakan insulin.
• Melakukan aktiviti fizikal berlebihan tanpa pengambilan makanan yang mencukupi.
• Mengambil alkohol tanpa makanan yang mencukupi.

2. Hiperglisemia

Hiperglisemia ialah keadaan apabila paras gula darah terlalu tinggi. Ia berlaku apabila badan tidak mempunyai insulin yang mencukupi atau insulin tidak dapat digunakan dengan berkesan.

Punca hiperglisemia termasuk:

• Terlupa mengambil ubat diabetes.
• Pengambilan makanan tinggi karbohidrat secara berlebihan.
• Kurang aktiviti fizikal.
• Tekanan atau jangkitan.
• Dos insulin yang tidak mencukupi.

3. Ketoasidosis Diabetik (Diabetic Ketoacidosis, DKA)

Ketoasidosis diabetik (DKA) ialah komplikasi serius yang berlaku apabila badan mengalami kekurangan insulin yang teruk, terutamanya dalam diabetes jenis 1.

Apabila glukosa tidak dapat masuk ke dalam sel untuk menghasilkan tenaga, badan mula memecahkan lemak sebagai sumber tenaga. Proses ini menghasilkan bahan kimia yang dipanggil keton.

Apabila keton terkumpul dalam darah, darah menjadi lebih berasid dan menyebabkan keadaan berbahaya.

Punca DKA

DKA boleh dicetuskan oleh:

• Tidak mengambil insulin atau dos insulin tidak mencukupi.
• Jangkitan.
• Tekanan fizikal seperti pembedahan atau kecederaan.
• Diabetes yang belum didiagnosis.

Komplikasi Jangka Panjang

Paras gula darah tinggi yang berterusan boleh merosakkan saluran darah kecil (mikrovaskular) dan saluran darah besar (makrovaskular).

Kerosakan ini boleh menjejaskan mata, buah pinggang, saraf, jantung dan anggota badan.

1. Komplikasi Mata: Retinopati Diabetes

Retinopati diabetes ialah kerosakan pada saluran darah kecil di retina akibat paras gula darah tinggi yang berpanjangan.

Retina ialah lapisan sensitif cahaya di bahagian belakang mata yang membantu menghasilkan penglihatan.

Apabila saluran darah retina rosak, ia boleh bocor atau tersumbat dan mengganggu fungsi penglihatan.

2. Komplikasi Buah Pinggang: Nefropati Diabetes

Nefropati diabetes ialah kerosakan buah pinggang akibat diabetes yang tidak terkawal.

Paras gula darah tinggi boleh merosakkan penapis kecil dalam buah pinggang yang bertanggungjawab menyingkirkan bahan buangan daripada darah.

Apabila kerosakan berterusan, buah pinggang semakin kurang berfungsi dan boleh membawa kepada kegagalan buah pinggang kronik.

3. Komplikasi Saraf: Neuropati Diabetes

Neuropati diabetes ialah kerosakan saraf akibat paras gula darah tinggi yang berpanjangan. Ia paling kerap menjejaskan saraf di kaki dan tangan.

4. Komplikasi Jantung: Penyakit Jantung dan Strok

Pesakit diabetes mempunyai risiko lebih tinggi mengalami penyakit kardiovaskular kerana paras gula darah tinggi boleh merosakkan dinding saluran darah dan mempercepatkan pembentukan plak lemak (aterosklerosis).

5. Kaki Diabetes: Ulser dan Amputasi

Kaki diabetes ialah komplikasi yang berlaku akibat gabungan kerosakan saraf, aliran darah yang kurang baik dan risiko jangkitan.

Neuropati diabetes menyebabkan seseorang kurang merasai sakit atau kecederaan pada kaki. Luka kecil yang tidak disedari boleh menjadi lebih teruk apabila aliran darah terganggu.

Ulser Kaki Diabetes

Ulser ialah luka terbuka yang sukar sembuh, biasanya berlaku pada bahagian kaki seperti tapak kaki atau jari kaki.

Faktor yang menyumbang kepada ulser termasuk:

• Tekanan berulang pada kaki.
• Luka kecil yang tidak dirawat.
• Jangkitan.
• Peredaran darah yang lemah.

Jika tidak dirawat, ulser boleh merebak dan menyebabkan jangkitan serius.

Amputasi

Dalam kes yang teruk, jangkitan atau kerosakan tisu yang tidak dapat dipulihkan mungkin memerlukan amputasi, iaitu pembedahan membuang sebahagian anggota badan.

Namun, kebanyakan kes amputasi berkaitan diabetes boleh dicegah melalui:

• Pemeriksaan kaki setiap hari.
• Menjaga kebersihan kaki.
• Mengawal paras gula darah.
• Mendapatkan rawatan segera bagi sebarang luka atau perubahan pada kaki.
• Pemeriksaan kaki secara berkala oleh petugas kesihatan.

Rawatan Diabetes

Rawatan diabetes bertujuan untuk mengawal paras gula darah, mencegah komplikasi dan membantu pesakit menjalani kehidupan yang aktif serta sihat.

Walaupun diabetes merupakan penyakit kronik yang biasanya memerlukan pengurusan jangka panjang, kawalan gula darah yang baik boleh mengurangkan risiko kerosakan pada organ seperti jantung, buah pinggang, mata dan saraf.

Pendekatan rawatan diabetes bergantung kepada beberapa faktor seperti:

• Jenis diabetes yang dialami.
• Umur pesakit.
• Tahap kawalan gula darah.
• Tempoh menghidap diabetes.
• Keadaan kesihatan lain seperti penyakit jantung atau masalah buah pinggang.

Secara umum, rawatan diabetes melibatkan perubahan gaya hidup dan penggunaan ubat diabetes jika diperlukan.

Bagi diabetes jenis 1, rawatan insulin merupakan keperluan utama kerana badan tidak lagi menghasilkan insulin yang mencukupi.

Bagi diabetes jenis 2 pula, rawatan biasanya dimulakan dengan perubahan gaya hidup dan ubat-ubatan, manakala insulin mungkin diperlukan jika kawalan gula darah masih tidak mencukupi.

1. Perubahan Gaya Hidup

Perubahan gaya hidup merupakan asas penting dalam pengurusan diabetes, terutamanya diabetes jenis 2.

Gaya hidup yang lebih sihat boleh membantu meningkatkan kepekaan badan terhadap insulin, mengawal berat badan dan menstabilkan paras gula darah.

Walaupun seseorang mengambil ubat diabetes, perubahan gaya hidup masih diperlukan kerana ia membantu meningkatkan keberkesanan rawatan dan mengurangkan risiko komplikasi.

2. Diet

Pemakanan memainkan peranan utama dalam mengawal diabetes kerana makanan yang diambil akan mempengaruhi paras glukosa dalam darah.

Pesakit diabetes tidak semestinya perlu mengelakkan semua jenis karbohidrat, tetapi perlu menguruskan jenis dan jumlah karbohidrat yang diambil.

Prinsip pemakanan yang disarankan termasuk:

• Mengambil makanan dalam jumlah yang sesuai mengikut keperluan badan.
• Memilih karbohidrat kompleks seperti bijirin penuh, beras perang dan makanan tinggi serat.
• Mengurangkan pengambilan makanan dan minuman tinggi gula.
• Mengambil lebih banyak sayur-sayuran.
• Memilih sumber protein yang sihat seperti ikan, ayam tanpa kulit, telur dan kekacang.
• Menghadkan makanan tinggi lemak tepu dan makanan ultra-proses.

Diet diabetes juga perlu disesuaikan dengan umur, tahap aktiviti fizikal, berat badan, jenis diabetes, ubat yang diambil dan keadaan kesihatan lain.

Oleh itu, pelan pemakanan yang terbaik ialah yang bersifat seimbang, realistik dan boleh diamalkan secara konsisten dalam jangka panjang.

3. Senaman

Aktiviti fizikal secara berkala membantu badan menggunakan glukosa dengan lebih berkesan dan meningkatkan sensitiviti terhadap insulin.

Senaman juga memberi manfaat lain seperti:

• Membantu menurunkan berat badan.
• Mengurangkan tekanan darah.
• Meningkatkan kesihatan jantung.
• Meningkatkan kecergasan fizikal.

Secara umum, orang dewasa disarankan melakukan sekurang-kurangnya 150 minit aktiviti fizikal intensiti sederhana seminggu seperti berjalan pantas, berbasikal atau berenang.

Latihan kekuatan seperti mengangkat beban ringan juga bermanfaat kerana ia membantu meningkatkan jisim otot yang menggunakan lebih banyak glukosa sebagai tenaga.

Pesakit diabetes perlu berbincang dengan doktor sebelum memulakan program senaman baharu, terutama jika mempunyai komplikasi seperti masalah jantung atau saraf.

4. Penurunan Berat Badan

Bagi individu yang mempunyai berat badan berlebihan atau obesiti, penurunan berat badan boleh memberi kesan besar terhadap kawalan diabetes jenis 2.

Pengurangan berat badan walaupun sekitar 5–10% daripada berat badan asal boleh membantu:

• Meningkatkan kepekaan insulin.
• Mengurangkan paras gula darah.
• Mengurangkan tekanan darah.
• Mengurangkan risiko penyakit jantung.

Penurunan berat badan perlu dilakukan secara berperingkat melalui gabungan pemakanan sihat dan aktiviti fizikal, bukan melalui kaedah diet ekstrem yang sukar dikekalkan.

5. Berhenti Merokok

Merokok boleh memburukkan keadaan kesihatan pesakit diabetes kerana ia meningkatkan risiko kerosakan saluran darah dan komplikasi seperti penyakit jantung, strok serta masalah kaki diabetes.

Berhenti merokok membantu:

• Meningkatkan kesihatan jantung.
• Memperbaiki peredaran darah.
• Mengurangkan risiko komplikasi diabetes.
• Meningkatkan keberkesanan usaha mengawal kesihatan keseluruhan.

Pesakit yang sukar berhenti merokok boleh mendapatkan bantuan daripada profesional kesihatan untuk program berhenti merokok.

6. Ubat Diabetes

Apabila perubahan gaya hidup sahaja tidak mencukupi untuk mengawal paras gula darah, doktor mungkin menetapkan ubat diabetes.

Pemilihan ubat bergantung kepada keadaan individu, termasuk tahap gula darah, risiko komplikasi dan masalah kesihatan lain.

Setiap ubat mempunyai cara tindakan yang berbeza. Berikut ialah beberapa jenis ubat diabetes yang biasa digunakan.

• Metformin: Metformin merupakan antara ubat pertama yang sering digunakan untuk merawat diabetes jenis 2.
• Sulfonylurea: Sulfonylurea ialah kumpulan ubat yang membantu pankreas menghasilkan lebih banyak insulin.
• DPP-4 Inhibitor: DPP-4 inhibitor ialah ubat yang membantu meningkatkan tindakan hormon tertentu dalam badan yang mengawal gula darah selepas makan.
• SGLT2 Inhibitor: SGLT2 inhibitor membantu mengurangkan paras gula darah dengan meningkatkan pembuangan lebihan glukosa melalui air kencing.
• GLP-1 Receptor Agonist: GLP-1 receptor agonist ialah ubat yang meniru tindakan hormon semula jadi yang membantu mengawal gula darah selepas makan.
• Insulin: Insulin ialah hormon yang diperlukan untuk membantu glukosa memasuki sel badan. Bagi pesakit diabetes jenis 1, suntikan insulin merupakan rawatan utama kerana badan tidak menghasilkan insulin yang mencukupi.

Aktiviti Fizikal untuk Pesakit Diabetes

Aktiviti fizikal merupakan salah satu komponen penting dalam pengurusan diabetes, terutamanya bagi pesakit diabetes jenis 2.

Senaman yang dilakukan secara berkala membantu badan menggunakan glukosa dengan lebih berkesan, meningkatkan kepekaan terhadap insulin dan membantu mengekalkan paras gula darah dalam julat yang lebih terkawal.

Selain membantu mengawal gula darah, aktiviti fizikal turut memberikan pelbagai manfaat kesihatan seperti mengurangkan berat badan, menurunkan tekanan darah, meningkatkan kesihatan jantung dan mengurangkan risiko komplikasi diabetes.

Bagi pesakit diabetes, senaman tidak semestinya perlu dilakukan secara intensif. Aktiviti yang sederhana tetapi dilakukan secara konsisten sudah memberikan manfaat yang besar.

Walau bagaimanapun, jenis dan tahap aktiviti perlu disesuaikan dengan keadaan kesihatan individu, terutama bagi mereka yang mempunyai komplikasi seperti masalah jantung, saraf atau kaki diabetes.

Senaman yang Sesuai untuk Pesakit Diabetes

Secara umum, senaman untuk pesakit diabetes boleh dibahagikan kepada tiga kategori utama iaitu senaman aerobik, latihan kekuatan dan aktiviti fleksibiliti serta keseimbangan.

1. Senaman Aerobik

Senaman aerobik ialah aktiviti yang melibatkan pergerakan berterusan yang menggunakan kumpulan otot besar dan meningkatkan kadar denyutan jantung. Aktiviti ini membantu otot menggunakan lebih banyak glukosa sebagai tenaga.

Contoh senaman aerobik yang sesuai termasuk:

• Berjalan pantas.
• Berbasikal.
• Berenang.
• Joging ringan.
• Menari.
• Menggunakan mesin senaman seperti treadmill atau basikal statik.

Berjalan kaki merupakan pilihan yang mudah dan selamat untuk kebanyakan pesakit diabetes kerana tidak memerlukan peralatan khas serta boleh dilakukan hampir di mana-mana.

2. Latihan Kekuatan

Latihan kekuatan membantu membina dan mengekalkan jisim otot. Otot memainkan peranan penting dalam penggunaan glukosa kerana lebih banyak otot membantu badan menggunakan tenaga dengan lebih cekap.

Contoh latihan kekuatan termasuk:

• Mengangkat beban ringan.
• Menggunakan jalur rintangan (resistance band).
• Latihan menggunakan berat badan sendiri seperti squat, lunges atau push-up yang diubah suai.

Latihan kekuatan juga membantu meningkatkan metabolisme badan dan boleh menyokong usaha menurunkan berat badan.

3. Senaman Fleksibiliti dan Keseimbangan

Senaman regangan dan keseimbangan membantu meningkatkan pergerakan sendi serta mengurangkan risiko kecederaan.

Contoh aktiviti termasuk:

• Regangan ringan.
• Yoga.
• Tai chi.

Aktiviti ini amat bermanfaat bagi warga emas dengan diabetes kerana ia membantu meningkatkan keseimbangan dan mengurangkan risiko jatuh.

Berapa Lama Perlu Bersenam?

Jumlah aktiviti fizikal yang disarankan bergantung kepada tahap kecergasan dan keadaan kesihatan seseorang.

Secara umum, kebanyakan orang dewasa dengan diabetes disarankan melakukan:

• Sekurang-kurangnya 150 minit seminggu aktiviti aerobik intensiti sederhana.
• Aktiviti dilakukan sekurang-kurangnya 3 hari seminggu.
• Elakkan tidak aktif lebih daripada 2 hari berturut-turut.

Contoh jadual mudah:

• Berjalan pantas selama 30 minit, 5 hari seminggu.
• Latihan kekuatan 2 hingga 3 kali seminggu.

Bagi individu yang baru bermula, tidak perlu terus melakukan senaman dalam tempoh yang lama. Aktiviti boleh dimulakan secara perlahan seperti:

• Berjalan selama 10–15 minit sehari.
• Meningkatkan tempoh secara berperingkat.
• Menambah intensiti apabila badan sudah menyesuaikan diri.

Selain senaman terancang, pesakit diabetes juga digalakkan meningkatkan aktiviti harian seperti:

• Berjalan lebih banyak.
• Menggunakan tangga berbanding lif.
• Melakukan kerja rumah.
• Mengurangkan masa duduk terlalu lama.

Aktiviti ringan yang dilakukan secara konsisten tetap memberi manfaat terhadap kawalan gula darah.

Langkah Keselamatan Ketika Bersenam

Walaupun senaman memberikan banyak manfaat, pesakit diabetes perlu mengambil beberapa langkah berjaga-jaga bagi memastikan aktiviti dilakukan dengan selamat.

Periksa Paras Gula Darah

Bagi sesetengah pesakit, terutama yang menggunakan insulin atau ubat tertentu, aktiviti fizikal boleh menyebabkan paras gula darah turun terlalu rendah (hipoglisemia).

Periksa gula darah sebelum dan selepas bersenam jika disarankan oleh doktor, terutama apabila:

• Baru memulakan rutin senaman.
• Melakukan aktiviti yang lebih berat daripada biasa.
• Mengambil insulin atau ubat yang boleh menyebabkan hipoglisemia.

Bawa Sumber Gula Ketika Bersenam

Pesakit yang berisiko mengalami hipoglisemia digalakkan membawa sumber gula cepat bertindak seperti:

• Tablet glukosa.
• Gula-gula.
• Minuman manis dalam kuantiti kecil.

Ini boleh digunakan sekiranya muncul tanda gula darah rendah seperti:

• Menggigil.
• Berpeluh.
• Pening.
• Lemah secara tiba-tiba.
• Keliru.

Pilih Kasut dan Peralatan yang Sesuai

Pesakit diabetes perlu memberi perhatian khusus terhadap penjagaan kaki kerana kerosakan saraf boleh menyebabkan luka tidak disedari.

Langkah yang disarankan:

• Gunakan kasut yang selesa dan sesuai.
• Pastikan kasut tidak terlalu ketat.
• Periksa kaki sebelum dan selepas bersenam.
• Elakkan bersenam jika terdapat luka terbuka pada kaki.

Jika terdapat luka, kemerahan, bengkak atau perubahan pada kaki, dapatkan nasihat doktor.

Kekal Terhidrat

Paras gula darah yang tinggi boleh menyebabkan badan kehilangan lebih banyak air. Oleh itu, pesakit diabetes perlu memastikan pengambilan air yang mencukupi sebelum, semasa dan selepas bersenam.

Elakkan minuman tinggi gula kerana ia boleh menyebabkan peningkatan mendadak paras gula darah.

Mulakan dan Tamatkan Senaman Secara Berperingkat

Setiap sesi senaman sebaiknya dimulakan dengan:

• Pemanasan selama 5–10 minit.
• Aktiviti utama.
• Penyejukan badan selepas selesai.

Pemanasan membantu menyediakan otot dan jantung untuk aktiviti fizikal, manakala penyejukan membantu badan kembali ke keadaan rehat secara beransur-ansur.

Teknologi Pemantauan Gula Darah

Pemantauan gula darah merupakan aspek penting dalam pengurusan diabetes. Dengan mengetahui paras glukosa secara berkala, pesakit dan doktor dapat menilai keberkesanan rawatan, mengenal pasti perubahan gula darah serta membuat pelarasan terhadap pemakanan, aktiviti fizikal atau ubat-ubatan.

Pada masa lalu, kebanyakan pesakit bergantung kepada ujian cucuk jari menggunakan glukometer untuk mengetahui paras gula darah.

Namun, perkembangan teknologi perubatan telah memperkenalkan pelbagai alat moden seperti Continuous Glucose Monitoring (CGM), Flash Glucose Monitoring (FGM), pam insulin dan aplikasi telefon pintar yang membantu pengurusan diabetes menjadi lebih mudah dan tepat.

Teknologi ini bukan sahaja membantu mendapatkan maklumat gula darah secara lebih terperinci, malah membolehkan pesakit memahami corak perubahan gula darah sepanjang hari dan mengambil tindakan lebih awal bagi mengelakkan komplikasi seperti hipoglisemia atau hiperglisemia.

• Glukometer ialah alat pemantauan gula darah yang paling biasa digunakan oleh pesakit diabetes. Alat ini mengukur paras glukosa dalam sampel darah yang biasanya diperoleh melalui cucukan kecil pada hujung jari.
• Continuous Glucose Monitoring (CGM) ialah teknologi yang membolehkan pemantauan gula darah secara berterusan tanpa perlu melakukan cucukan jari berulang kali. Sistem CGM menggunakan sensor kecil yang dipasang di bawah kulit, biasanya pada bahagian lengan atau abdomen. Sensor ini mengukur paras glukosa dalam cecair antara sel (interstitial fluid) dan menghantar maklumat kepada alat penerima atau telefon pintar.
• Flash Glucose Monitoring (FGM) ialah teknologi yang hampir sama dengan CGM tetapi mempunyai perbezaan dari segi cara bacaan diperoleh. FGM menggunakan sensor kecil yang dipasang pada kulit. Untuk mendapatkan bacaan gula darah, pengguna perlu mengimbas sensor menggunakan alat pembaca khas atau telefon pintar yang serasi.
• Pam Insulin (insulin pump) ialah alat kecil yang digunakan untuk menghantar insulin secara berterusan kepada badan. Ia merupakan salah satu pilihan rawatan bagi sesetengah pesakit diabetes, terutama diabetes jenis 1.
• Aplikasi Telefon Pintar boleh digunakan bersama glukometer, CGM atau FGM untuk menyimpan dan menganalisis data kesihatan.

Mengekalkan Berat Badan Sihat

Mengekalkan berat badan yang sihat merupakan salah satu langkah paling penting untuk mengurangkan risiko diabetes jenis 2.

Berat badan berlebihan, terutama pengumpulan lemak di bahagian perut, boleh menyebabkan rintangan insulin, iaitu keadaan apabila sel-sel badan kurang memberi tindak balas terhadap hormon insulin.

Apabila berlaku rintangan insulin, glukosa sukar memasuki sel untuk digunakan sebagai tenaga.

Akibatnya, pankreas perlu menghasilkan lebih banyak insulin bagi mengawal paras gula darah.

Lama-kelamaan, keupayaan pankreas untuk menghasilkan insulin boleh berkurangan dan menyebabkan diabetes.

Bagi individu yang mempunyai berat badan berlebihan, penurunan berat badan secara sederhana boleh memberikan manfaat besar.

Pengurangan sekitar 5–10% daripada berat badan asal boleh membantu:

• Meningkatkan kepekaan terhadap insulin.
• Mengawal paras gula darah.
• Mengurangkan tekanan darah.
• Mengurangkan risiko penyakit jantung.

Tidur yang Mencukupi

Tidur yang berkualiti merupakan aspek penting dalam kesihatan metabolik. Kurang tidur atau tidur yang tidak berkualiti boleh mengganggu keseimbangan hormon yang mengawal selera makan, penggunaan tenaga dan sensitiviti insulin.

Apabila seseorang tidak mendapat tidur yang mencukupi, ia boleh menyebabkan:

• Peningkatan hormon tekanan seperti kortisol.
• Peningkatan keinginan terhadap makanan tinggi gula dan kalori.
• Gangguan kawalan gula darah.
• Peningkatan risiko berat badan berlebihan.

Kebanyakan orang dewasa disarankan mendapatkan sekitar 7 hingga 9 jam tidur berkualiti setiap malam.

Untuk meningkatkan kualiti tidur:

• Tidur dan bangun pada waktu yang sama setiap hari.
• Kurangkan penggunaan skrin sebelum tidur.
• Elakkan kafein terlalu lewat.
• Pastikan persekitaran tidur selesa dan tenang.
• Lakukan aktiviti santai sebelum tidur.

Bagi individu yang mengalami masalah seperti berdengkur kuat, terjaga akibat sesak nafas atau mengantuk berlebihan pada waktu siang, pemeriksaan doktor mungkin diperlukan kerana ia boleh berkaitan dengan gangguan tidur seperti apnea tidur.

Kesimpulan

Diabetes ialah penyakit kronik yang memerlukan pengurusan berterusan sepanjang hayat bagi memastikan paras gula darah kekal terkawal dan risiko komplikasi dapat dikurangkan.

Walaupun diabetes tidak boleh disembuhkan sepenuhnya, pengesanan awal dan rawatan yang tepat mampu membantu pesakit menjalani kehidupan yang lebih sihat serta aktif.

Kawalan diabetes yang berkesan memerlukan pendekatan menyeluruh melalui gabungan pemakanan sihat, aktiviti fizikal secara berkala, pemantauan gula darah dan pematuhan terhadap rawatan yang disarankan oleh doktor.

Langkah-langkah ini bukan sahaja membantu menstabilkan paras gula darah, malah dapat mengurangkan risiko komplikasi seperti penyakit jantung, kerosakan buah pinggang, masalah penglihatan dan kerosakan saraf.

Oleh itu, individu yang mempunyai risiko diabetes atau telah didiagnosis dengan penyakit ini digalakkan menjalani pemeriksaan kesihatan secara berkala serta mendapatkan nasihat daripada profesional kesihatan.

Kerjasama antara pesakit dan pasukan perubatan penting untuk membentuk pelan rawatan yang sesuai mengikut keperluan individu, sekali gus membantu mencapai kawalan diabetes yang lebih baik dan meningkatkan kualiti hidup.

Rujukan

• International Diabetes Federation. (2025). Over 250 million people worldwide unaware they have diabetes, according to new IDF research.
• Academy of Medicine Malaysia, Malaysian Endocrine and Metabolic Society (MEMS). (2020). Management of Type 2 Diabetes Mellitus (6th Edition). Ministry of Health Malaysia.
• American Diabetes Association Professional Practice Committee. (2024). Summary of Revisions: Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care 1 January 2025; 48 (Supplement_1): S6–S13.
• Sacks, D. B. et al. (2023). Guidelines and Recommendations for Laboratory Analysis in the Diagnosis and Management of Diabetes Mellitus. Clinical chemistry.
• American Diabetes Association Professional Practice Committee. (2024). 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care 1 January 2025; 48 (Supplement_1): S27–S49.