Antinutrien atau antinutrients ialah sebatian semula jadi yang terdapat dalam pelbagai makanan, khususnya makanan berasaskan tumbuhan.
Seperti namanya, bahan ini boleh mengganggu penyerapan atau penggunaan sesetengah nutrien oleh tubuh. Antara antinutrien yang biasa dibincangkan ialah fitat (phytate), oksalat, lektin, tanin, saponin dan perencat enzim pencernaan. [1,2]
Walaupun istilah “antinutrien” mungkin kedengaran seperti sesuatu yang perlu dielakkan, hakikatnya tidak semudah itu.
Kebanyakan makanan yang mengandungi antinutrien juga kaya dengan serat, vitamin, mineral, protein dan pelbagai fitokimia yang bermanfaat.
Mengapa Tumbuhan Mempunyai Antinutrien?
Antinutrien bukan semata-mata “racun” yang terdapat dalam makanan. Sebahagian daripadanya berfungsi sebagai mekanisme pertahanan semula jadi tumbuhan terhadap serangga, haiwan dan patogen.
Contohnya, sesetengah kekacang mengandungi lektin yang membantu melindungi biji daripada dimakan.
Fitat pula merupakan bentuk simpanan fosforus dalam biji tumbuhan. Apabila manusia mengambil makanan tersebut, sebatian berkenaan boleh berinteraksi dengan nutrien tertentu dan mempengaruhi tahap nutrien yang dapat diserap oleh tubuh. [2,4]
Kesan ini bagaimanapun bergantung kepada jenis antinutrien, jumlah yang dimakan, cara makanan diproses serta keseluruhan corak pemakanan seseorang.
Jenis Antinutrien yang Biasa Ditemui
1. Fitat
Fitat atau asid fitik banyak terdapat dalam bijirin penuh, kekacang, kekacang tanah, biji-bijian dan sesetengah kacang.
Fitat boleh mengikat mineral seperti zat besi, zink dan kalsium di dalam saluran pencernaan. Keadaan ini berpotensi mengurangkan bioavailabiliti mineral tersebut, iaitu jumlah nutrien yang benar-benar dapat diserap dan digunakan oleh tubuh. [1,5]
Walau bagaimanapun, terdapat kajian yang menunjukkan bahawa sebatian ini mempunyai sifat antioksidan dan sedang dikaji kerana kemungkinan mempunyai manfaat tertentu terhadap kesihatan. [3]
2. Oksalat
Oksalat terdapat dalam makanan seperti bayam, ubi tertentu, kekacang dan beberapa jenis sayuran.
Oksalat boleh bergabung dengan mineral, terutamanya kalsium. Bagi individu tertentu, pengambilan oksalat yang tinggi boleh meningkatkan jumlah oksalat dalam air kencing dan berpotensi menyumbang kepada pembentukan batu karang kalsium oksalat. [6]
Ini tidak bermaksud semua orang perlu mengelakkan makanan tinggi oksalat. Risiko banyak bergantung kepada keadaan kesihatan individu, pengambilan cecair, jumlah oksalat dalam diet dan faktor lain.
3. Lektin
Lektin ialah protein yang terdapat dalam kekacang, bijirin dan beberapa tumbuhan lain.
Dalam jumlah tinggi, terutama apabila makanan tersebut dimakan mentah atau tidak dimasak dengan sempurna, lektin boleh menyebabkan masalah seperti sakit perut, loya, muntah atau cirit-birit. [2,7]
Kacang merah merupakan contoh yang penting. Ia mengandungi fitohemaglutinin, iaitu sejenis lektin yang boleh menyebabkan keracunan makanan jika kekacang tersebut dimakan mentah atau kurang masak.
Memasak dengan sempurna sangat berkesan mengurangkan aktiviti lektin. Oleh itu, kekacang kering perlu disediakan dan dimasak mengikut kaedah yang sesuai sebelum dimakan. [7]
4. Tanin
Tanin ialah sebatian polifenol yang terdapat dalam makanan seperti teh, kopi, kekacang dan sesetengah bijirin.
Tanin boleh berinteraksi dengan protein dan mineral termasuk zat besi dan berpotensi mengurangkan penyerapannya.
Walau bagaimanapun, tanin juga mempunyai sifat antioksidan dan merupakan sebahagian daripada kumpulan polifenol yang banyak dikaji kerana potensi manfaat kesihatan. [1,2]
5. Saponin
Saponin terdapat dalam beberapa jenis kekacang, bijirin dan sayur-sayuran. Ia boleh menghasilkan rasa pahit dan dalam jumlah tertentu berpotensi mempengaruhi pencernaan atau penyerapan nutrien. [1]
Namun begitu, saponin juga mempunyai aktiviti biologi yang sedang dikaji, termasuk potensi kesan antioksidan dan antiradang.
Oleh itu, kehadirannya dalam makanan tidak semestinya menunjukkan makanan tersebut tidak sihat.
6. Perencat Enzim
Sesetengah tumbuhan mengandungi bahan yang boleh menghalang aktiviti enzim pencernaan. Contohnya ialah perencat tripsin yang terdapat dalam kekacang seperti kacang soya.
Perencat ini boleh mengurangkan aktiviti enzim yang diperlukan untuk mencerna protein. Bagaimanapun, pemprosesan makanan seperti pemanasan dan memasak boleh mengurangkan aktiviti bahan tersebut dengan ketara. [1,2]
7. Glukosinolat dan Goitrogen
Glukosinolat (glucosinolate) dan goitrogen terdapat dalam sayur-sayuran seperti brokoli, kubis, kubis Brussel dan kailan.
Sebatian antinutrien ini boleh mencegah penyerapan mineral iodin yang seterusnya boleh menjejaskan fungsi tiroid dan menyebabkan goiter.
Mereka yang mempunyai kekurangan iodin atau penghidap hipotiroidisme adalah golongan yang paling terdedah kepada antinutrien tersebut.
Adakah Antinutrien Berbahaya Kepada Manusia?
Secara umum, tidak wajar menganggap semua antinutrien sebagai bahan berbahaya.
Kesan antinutrien sangat bergantung kepada dos dan konteks pemakanan. Dalam diet yang pelbagai dan seimbang, kebanyakan orang tidak perlu mengelakkan makanan berasaskan tumbuhan semata-mata kerana ia mengandungi antinutrien.
Namun, bagi anda yang mempunyai masalah kesihatan, terdapat pendapat yang menyarankan agar anda mengelak daripada mengambil sayur-sayuran atau kekacang yang mengandungi antinutrien.
Golongan ini berkemungkinan untuk mengalami masalah keradangan dalam badan dan pengurangan penyerapan mineral dan vitamin tertentu.
Perhatian yang lebih khusus juga diperlukan bagi individu yang mempunyai keadaan tertentu, contohnya mereka yang berisiko kekurangan zat besi atau zink atau individu yang mempunyai sejarah batu karang berkaitan oksalat.
Bagaimana Mengurangkan Antinutrien dalam Makanan?
Berita baiknya ialah beberapa kaedah penyediaan makanan tradisional boleh mengurangkan kandungan atau aktiviti antinutrien.
Antara kaedah yang biasa digunakan ialah:
- Merendam – boleh membantu mengurangkan sesetengah fitat, tanin dan sebatian larut air.
- Memasak atau merebus – amat berkesan untuk mengurangkan aktiviti lektin dalam kekacang.
- Percambahan – boleh mengaktifkan enzim semula jadi yang membantu memecahkan fitat.
- Penapaian – mikroorganisma tertentu boleh memecahkan sebahagian antinutrien dan meningkatkan kebolehdapatan mineral.
- Mengupas atau mengisar – boleh mengurangkan sebahagian antinutrien yang tertumpu pada lapisan luar bijirin atau biji.
Sebagai contoh, kajian menunjukkan proses merendam, memasak, percambahan dan menapai boleh mengurangkan antinutrien dalam kekacang serta meningkatkan kebolehdapatan nutrien tertentu. [4,8]
Perlukah Kita Mengelakkan Makanan yang Mengandungi Antinutrien?
Tidak. Bagi kebanyakan orang yang sihat, mengelakkan semua makanan yang mengandungi antinutrien bukanlah pendekatan pemakanan yang diperlukan.
Namun, bagi mereka yang mempunyai masalah kesihatan seperti sindrom metabolik atau masalah kekurangan nutrien tertentu.
Golongan ini boleh mendapatkan vitamin dan mineral yang diperlukan melalui buah-buahan atau sumber lain seperti suplemen.
Bagi mereka yang ingin meneruskan pengambilan makanan yang mengandungi antinutrien, penyediaan makanan yang betul adalah penting bagi mengurangkan kesan antinutrien tersebut terhadap penyerapan vitamin dan mineral dalam badan.
Rujukan
- Yılmaz Tuncel, N. et al. (2025). A Comprehensive Review of Antinutrients in Plant-Based Foods and Their Key Ingredients. Nutrition bulletin.
- Arsov, A. et al. (2024). Bacterial Degradation of Antinutrients in Foods: The Genomic Insight. Foods.
- Karabulut, G. et al. (2026). Contradictory dual role of antinutrients in nutrient inhibition and anti-aging: A comprehensive review on health benefits, processing techniques, and dietary strategies. Ageing research reviews.
- Sharma A. (2021). A review on traditional technology and safety challenges with regard to antinutrients in legume foods. Journal of food science and technology.
- Pramitha, J. L. et al. (2021). Diverse role of phytic acid in plants and approaches to develop low-phytate grains to enhance bioavailability of micronutrients. Advances in genetics.
- Gaur, A. et al. (2025). Food Oxalates: Occurrence in the Food System and Advances in Technologies for Reduction, Detection, and Quantification. Comprehensive reviews in food science and food safety.
- Kocyigit, E. et al. (2023). Plant Toxic Proteins: Their Biological Activities, Mechanism of Action and Removal Strategies. Toxins.
- Urugo, M. M., & Tringo, T. T. (2023). Naturally Occurring Plant Food Toxicants and the Role of Food Processing Methods in Their Detoxification. International journal of food science.
